گزارش ها: ۲۵ سال انتظار برای سومین كوره بلند

از سال های كودكی ام به واسطه شغل پدر و دایی هایم با معدن سنگ آهن بافق كه بخشی از خوراك ذوب آهن اصفهان را تأمین می كند، آشنا شدم. بخشی از خاطراتم از فولاد، به سرفه های خونین پدربزرگم پس از انفجار معدن مربوط می شود. اما همه خاطرات فولادی ام به این تلخی نیست، سنگ آهن خاطره بازی «یه قل دوقل» من و دوستانم را یادآوری می كند. آن روزها فولاد خاطراتم را توسعه می داد و كشورم را صنعتی می كرد. بسیاری از جوانان فامیل به واسطه شرایطی كه ذوب آهن ایجاد كرده بود، توانستند بورس تحصیلی بگیرند و برخی از آنها هم جزو مدیران ارشد فولاد كشور محسوب می شوند. من از فولاد و تأثیر ات شگرف این صنعت در توسعه و صنعتی شدن كشور اشباعم اما برای كسانی می نویسم كه به بهانه بهره وری پائین این واحد صنعتی و یكه تاز بودن ذوب آهن بدون رقیب، بیشتر قصد تخطئه و یك سونگری دارند. اگرچه تمام نقایص و كم كاری ذوب آهن را می توان در بحثی كارشناسی و به طور جداگانه بررسی كرد اما متن پیش روی شما گزارش سفری یك روزه به مادر فولادسازی كشور؛ ذوب آهن اصفهان است. چهل سال قبل كه عبدالحمید شیبانی اولین مدیرعامل ذوب آهن همراه با كارگران این واحد صنعتی آغاز تولید را جشن می گرفت، شاید گمان نمی كرد كه فقط احداث سومین كوره ذوب، در این مجموعه بزرگ صنعتی بیشتر از ۲۵ سال به طول انجامد. او هنوز در آن سوی آب ها برای ذوب آهن پیشرفت را آرزو می كند.

● تاریخچه احداث كارخانه ذوب آهن اصفهان
تكنولوژی ذوب آهن را روس ها در سال ۴۶ به ایران آوردند. البته مراحل اولیه احداث این مجتمع صنعتی در سال ۴۶ شمسی آغاز شد و در اواخر سال ۵۰ نیز نخستین كوره ذوب آهن ایران نصب و اولین محصول این واحد صنعتی یعنی شمش چدن در دی ماه ۵۱ تحویل شد.
داستان راه اندازی كارخانه ذوب آهن در ایران شنیدنی است. مستندات تاریخی نشان می دهد كه اولین تلاش برای ایجاد ذوب آهن در كشور توسط «حاج محمدحسن امین الضرب» در سال ۱۸۸۷ میلادی با كسب مجوز از دستگاه ناصرالدین شاه شكل گرفت «امین الضرب» كه پیش از این برای پیشرفت كشور بویژه در بخش انتقال انرژی و توزیع برق فعالیت كرده بود، در شهرستان «آمل» سی سال برای خرید توربین های بخار، كوره های دمشی و سایر تجهیزات فولادسازی از فرانسه اقدام كرد اما در نهایت به اخاذی و ضرب مسكوك اضافه بر مقدار تعیین شده و همكاری با بیگانگان متهم شد. «امین الضرب» را به پرداخت ۷۶۵ هزار تومان جریمه محكوم كردند. سال ها گذشت تا این كه مجلس در سال ۱۳۰۵ شمسی قانونی را تصویب كرد كه بر آن اساس به دولت اجازه می داد تا از محل درآمد حاصل از فروش قند و شكر مبلغ ۴ میلیون و ۵۰۰ هزار تومان برای احداث كارخانه ذوب آهن تخصیص دهد. دو فرانسوی به نام های «مارتن و هارتمان» در فاصله سال های ۱۳۰۶ تا ۱۳۰۸ شمسی از سوی وزارت فواید عامه مأمور، انجام مطالعات برای احداث واحدهای ذوب آهن و تولید فولاد شدند. هر چند تلاش آن دو فرانسوی به جایی نرسید اما «رضا شاه» در سال ۱۳۱۲ شمسی، امین آباد شهر ری را برای احداث یك كارخانه تولید فولاد در نظر گرفت ولی كمبود انرژی بویژه آب در آن محل باعث شد تا این طرح عملی نشود. تلاش گاه و بیگاه برای احداث واحدهای تولیدی فولاد در كشور تا سال ۱۳۳۹ نیز ادامه داشت اما هیچ یك از قراردادهای متفاوت با آلمانی ها به دلایلی در كشور اجرا نشد.
بهبود روابط ایران و اتحاد جماهیر شوروی سابق در سال ۴۴ شمسی به عقد قرارداد تأسیس ذوب آهن اصفهان منجر شد. قرار بود ظرفیت اولیه ذوب آهن بین ۵۰۰ تا ۶۰۰ هزار تن، باشد و این میزان ظرفیت تا یك میلیون و ۹۰۰ هزار تن و در مرحله سوم نیز تا ۴ میلیون تن افزایش یابد.
● رسانه ها و موفقیت خصوصی سازی
جمعی از اعضای تحریریه و شورای سردبیری روزنامه ایران، یك روز بهاری در اواخر اردیبهشت مهمان ذوب آهن اصفهان بودند. سبحانی، مدیرعامل ذوب آهن اصفهان، بیشتر از یك ساعت درباره فولاد، وضعیت ذوب آهن، طرح های توسعه ای، قیمت محصولات عرضه شده، ورود ذوب آهن در بورس و بسیاری از موارد دیگر، با ما گفت و از ما شنید. او كه نهمین مدیرعامل این مجتمع بزرگ صنعتی است احداث ذوب آهن را آغاز پیمودن جاده صنعتی كشور و اجرای طرح توازن با استفاده از تجارب و توانایی های كارشناسان داخلی را، شكوه شكوفایی و ثمردهی ذوب آهن عنوان می كند. سبحانی یكی از مدیران رسانه ای است و در آن دیدار نیز تأكید می كرد كه رسانه ها در موفقیت و فرهنگ سازی خصوصی سازی عمیقاً تأثیرگذارند. ذوب آهن اصفهان تا سه سال قبل جزو یكی از شركت های زیانده بود. سبحانی معتقد است با اقداماتی كه انجام داده كه از جمله آن ها می توان به تولید با تمام توان و افزایش ۱۵ درصدی تولید و تسویه كردن مطالبات بانك ها اشاره كرد. این شركت هم اكنون به سیستم بانكی بدهكار نیست. البته صادرات دو میلیون و ۳۰۰ هزار تنی به ۲۳ كشور دنیا را نباید در خروج ذوب آهن از فهرست شركت های زیانده، بی تأثیر دانست. گرچه صنعتگران دیگر نیز در سال هایی كه واردات به سختی انجام می شد پا به پای ذوب آهن، مصائب قیمت های بالاتر از قیمت جهانی و ... را تحمل كرده اند.
آنچه كه ذوب آهن را طی دو ماه اخیر تحت فشار قرار دارد، فشار برای عرضه كالا به قیمت پائین تر بود. ذوب آهن در اواخر فروردین ماه، یك هفته، كالای خود را در بورس عرضه نكرد، از سویی قیمت های جهانی بشدت افزایش یافته بود و از سوی دیگر نیز دولت به خاطر مصرف كنندگان قصد داشت قیمت ها را ثابت نگه دارد و یا افزایش قیمت معقولانه ای صورت دهد.
مدیرعامل ذوب آهن اصفهان با اشاره به افزایش بی سابقه قیمت مواد اولیه در شش ماه اخیر می گوید: در این دوره قیمت كك از ۳۰۰ به ۶۰۰ دلار، زغال سنگ از ۱۳۰ به ۳۵۰ دلار، فرومنگنز از ۷۰۰ به ۴ هزار دلار افزایش یافته است كه تمام این موارد در قیمت نهایی فولاد تأثیرگذار است. وی ایجاد تعامل و همسویی با بازارهای جهانی را نیاز اصلی عنوان می كند. به گفته سبحانی، ذوب آهن باید مدعی مظلومیت باشد زیرا از انرژی یارانه ای بهره مند نیست و زغال سنگ را به عنوان انرژی مصرفی كوره های قدیمی، از بازار جهانی تهیه می كند. او معتقد است كه توجه نكردن و هماهنگ نبودن با قیمت بازار جهانی، تولید را مقرون به صرفه نمی كند و شاید بسیاری از واحدهای فولادی بخش خصوصی و نیز ذوب آهن كه بخشی از شمش های مورد نیاز را با واردات تأمین می كنند، به دلیل افزایش قیمت از ۶۰۰ دلار به هزار دلار در هر تن، با خطر ورشكستگی مواجه شوند. وی یكی از دلایل افزایش قیمت های جهانی را افزایش شدید حجم تقاضای فولاد، عنوان می كند و یادآور می شود كه آب، معادن بزرگ استرالیا كه بزرگترین تولید كننده فولاد است را گرفته و دنیا با كاهش تولید مواجه شده است. از سوی دیگر چین هم تعرفه های سنگینی برای صادرات محصولات نیمه آماده و مواد اولیه تعیین كرده به گونه ای كه هم اكنون میلگرد وارداتی چین، ارزانتر از خرید شمش است.
● اصفهان، ذوب آهن، حال و آینده
اگر بگوییم كه كاركردن در مشاغل سخت مانند ایستادن در حاشیه كوره ذوب با دمای ۱۲۵۰ درجه محیط و ۱۷۵۰ درجه مذاب، به انگیزه ای بسیار قوی تر از مسائل مالی نیاز دارد، بیراه نگفته ایم. به گفته قدیمی ترهای ذوب آهن پیش از احداث این كارخانه بزرگ فولادسازی كشور، جاده ها برای آمد و رفت كارگران مهیا نبود و كارگران پاسی از سحر گذشته با پای پیاده مسیر روستاهای همجوار محل احداث كارخانه را طی می كردند و بعضاً ناگزیر بودند كه عرض رودخانه را نیز برای رسیدن به كارخانه شنا كنند. ذوب آهن، با تلاش چنین مردان ایثارگری ساخته شد و در سال های بعد بویژه در سال های جنگ و سازندگی به كار بی دریغ خود ادامه داد. از زاویه ای دیگر می توان ، تأثیر این واحد صنعتی بزرگ را در پیشرفت استان نیز بررسی كرد، اگر ذوب آهن و مشاغل غیر مستقیم ایجاد شده این كارخانه نبود، شاید فقط رغبت می كردیم به خاطر قدم زدن در كوچه پس كوچه های تاریخ، اصفهان را یادآوری كنیم. البته نمی توان نقش ذوب آهن را در پرورش كارشناسان باتجربه و تمركز نیروهای فنی در اصفهان نادیده گرفت. جذب نیروهای متخصص و ماهر به اصفهان باعث تحول منطقه شد.
به گفته سبحانی، مدیرعامل ذوب آهن اصفهان شناسایی و تجهیز معادن، زغال سنگ كرمان، طبس، شاهرود و معادن سنگ آهن در یزد و كرمان كه مواد اولیه مورد نیاز ذوب آهن را تأمین می كردند، باعث شد تا چهره این مناطق محروم تغییر كند و برخی از كاركنان این معادن تا مدت ها خود را پرسنل ذوب آهن اصفهان بدانند.
تربیت نیروی انسانی و باتجربه در این كارخانه بزرگ، پس از ترك كارشناسان روس، میزان وابستگی به كارشناسان خارجی را كاهش داده بود، به طوری كه در راه اندازی طرح های توسعه ای از جمله طرح «سبا» كارشناسان داخلی بسیار تأثیرگذار بودند. طرح توازن كه یكی از تأثیرگذارترین طرح های توسعه ای ذوب آهن در افزایش ظرفیت تولید محسوب می شود، از سال ۸۲ تاكنون در حال اجرا است. قرار است در صورت تكمیل این طرح، ظرفیت تولید فولاد در ذوب آهن از یك میلیون و ۹۰۰ هزار تن كنونی به ۳ میلیون و ۴۰۰ تا ۶۰۰ هزار تن افزایش یابد. همچنین با اجرای این طرح كه مراحل نهایی اجرا را می گذراند، تولید مقاطع فولادی نیز تا ۲ میلیون و ۷۰۰ هزار تن افزایش خواهد یافت. طرح توازن پنج زیرگروه دارد. احداث كوره بلند شماره ۳ با حجم ۲ هزار متر مكعب و ظرفیت یك میلیون و ۴۰۰ هزار تنی تولید چدن مذاب در سال، از اساسی ترین زیرگروه ها محسوب می شود. میانگین احداث كوره های بلند برای ذوب مواد اولیه تولید فولاد در سایر نقاط دنیا به ۲ تا ۲‎/۵ سال می رسد. اما به گفته محمدرضا وفایی مدیر كوره بلند ۳ ذوب آهن اصفهان، استاندارد جهانی ساخت كوره های بلند از مرحله ساختمانی تا بهره برداری ۴ سال است. وی هزینه ارزی و ریالی ساخت و راه اندازی چنین كوره بلندی را ۳۰۰ میلیون تومان ذكر كرد و گفت كه امروز باید ۴ برابر این رقم برای اتمام كار بپردازیم، زیرا قرارداد این كار برای ۹ سال قبل بود.
بر این اساس باید گفت كه برای احداث كوره بلند شماره ۳ تاكنون ۱۱۲‎/۷ میلیارد دلار اعتبار هزینه شده است.
در شیوه جدید ساخت این كوره بلند، هزینه های تولید و تعمیرات كاهش و۲۰ درصد افزایش تولید به نسبت كوره های قدیمی رخ می دهد. به گفته وفایی، با بهره برداری از كوره بلند شماره ۳ روزانه ۴۰۰ میلیون تومان سود عاید ذوب آهن می كند. این كوره روزانه ۴ تا ۵ هزار تن چدن تولید می كند. طول این كوره ۹۶ متر است. در این میان آلایندگی واحدهای فولادسازی نیز یكی از عمده مشكلات این صنعت است، واحدهای ذوب و احیای مستقیم به عنوان قلب یك واحد فولادسازی از مناطق بسیار آلاینده این صنعت محسوب می شوند. به گفته مسئولان ذوب آهن، تاكنون به موازات احداث كوره بلند ،۳ ۲۰ میلیارد تومان نیز برای مسائل زیست محیطی هزینه شده است. براساس اطلاعات موجود در كشور چین به طور متوسط هر ماه یك كوره بلند ذوب احداث می شود زیرا چین براساس برنامه های توسعه ای داخلی و نیاز دنیا به فولاد، باید ظرفیت سازی كند. هم اكنون، یك میلیارد و ۲۰۰ میلیون تن فولاد در دنیا تولید می شود كه قرار است براساس برنامه های كشورها، تا سال ۲۰۱۰ میلادی این میزان به یك میلیارد و ۵۵۰ میلیون تن برسد. سهم چین از این میزان، ۵۰۰ میلیون تن پیش بینی و هدف گذاری شده است. چینی ها برای این تحقق میزان تولید، ظرفیت خود را می خواهند تا یك میلیارد و ۸۰۰ میلیون تن افزایش دهند. قرار است آسیایی ها بیشترین فولاد یعنی تا ۳۰۰ میلیون تن تولید كنند. ویتنام هم برای دست یافتن به تولید ۶۰ میلیون تن فولاد برنامه دارد. چین، هند، ویتنام و عربستان، به شدت در حال افزایش ظرفیت تولید فولاد تا سال ۲۰۱۰ هستند اما هنوز مسئولان داخلی با وجود حمایت های بی شائبه از فولادگران دولتی، به این دل خوش كرده اند كه «صنعت فولاد در حدود توان داخلی و با ظرفیت اسمی كار می كند و بومی كردن بسیاری از دانش ها در این صنعت گام بزرگی است كه تاكنون برداشته ایم.»* در این میان نباید طرح های توسعه ای صنعت فولاد كشور را نیز نادیده گرفت. به گفته هراتی نیك معاون وزیر صنایع و معادن، امسال مجموعاً معادل ۵ میلیون تن در فولاد كشور ظرفیت سازی خواهد شد.

علی پالیزدار، معاون ایمیدرو در نشست خبری اردیبهشت ۸۷